Šmartno u Goriškim brdima

 

Slikovito Šmartno na krajnjem zapadu Slovenije često uspoređuju s talijanskom Toskanom. Ondje se živi još od rimskog doba, a od venecijansko-habsburških ratova među utvrđenim zidinama.

 

Na zapadnim brežuljcima Posavja, na nadmorskoj visini od 252 m, Šmartno kod Litije jedino je utvrđeno selo u Goriškim brdima. Danas je lijepo obnovljeno i od 1985.godine je kulturni spomenik. Istraživanja pokazuju da dobro utvrđeno naselje tu vjerojatno postoji već gotovo 700 godina.

Geološka slika područja vrlo je raznovrsna. Najstarije su stijene od gline i kvarcnog pješčenjaka, a uz potoke su uočene  holocenske naslage, dolomit i druge stijene, a na pješčenjaku su pronađeni brojni biljni fosili. Arheološki nalazi dokazuju da je područje Šmartna naseljeno već u pretpovijesno doba. Najzanimljiviji su nalazi iz Velike Kostrevnice i Vintarjevca – hrpe zemljanih i brončanih žitnica, koje upućuju na ilirsku kulturu željeznog doba i blisku vezu sela sa metalnim zanatima.

Od doba Velike seobe naroda, Srednjega vijeka i kasnijih razdoblja na tome području, ostalo je malo vjerodostojnih podataka.

Poznato je da su Rimljani koristili rudnik na brdu Sitarjevec. Na rudarstvo također ukazuje nadgrobni spomenik majstora Christofa Brukherschmida iz 1537. godine, koji se nalazi u mjesnoj crkvi s natpisom: “Bog blagoslovio plemenitu rudarsku industriju”.

Najstarija kuća u Šmartnu, koja stoji na brežuljku, izgrađena je godine 1580. godine i zna se da joj se vlasnik prezivao Lichtenchalter. U drugoj polovici 17. stoljeću ondje djeluje slikarska radionica Mollerey. Stara jezgra Šmartna na trgu oko neogotičke crkve Sv. Martina građena je između 1899. i 1901. prema planovima arhitekta Adolfa Wagnera.